Năm 2007 Pierre Bayard (giáo sư văn học tại trường Paris VIII) cho in một quyển sách tên là Comment parler des livres que l’on n’a pas lus? (tên tiếng Anh: How to Talk about Books You Haven’t Read), nôm na nghĩa là làm sao mà nói về những cuốn sách mình chưa đọc. Đồng thời còn là một nhà tâm phân học (:) thực hành, Bayard rất biết cách làm bối rối người đọc, vì chắc đại đa số người đọc quyển này đều thích đọc sách và có làm các công việc liên quan đến sách. Comment parler… được in, một cách đầy cố ý, trong tủ sách “Paradoxe” (Nghịch lý) của NXB Minuit. Có thể đọc bài review trên TLS khi sách mới được in, chưa có bản dịch tiếng Anh ở đây.
Ý tưởng chung của Bayard đã rõ ràng như trên nhan đề sách; cái nhan đề này cũng hứa hẹn trước một cái gì đó không chính thống, mang tính bỡn cợt và đi sâu vào khía cạnh trò chơi: trò chơi trong đời sống xã giao (mundanity) và trò chơi với chính bản ngã của từng người. Sách gồm ba phần: “Các cách thức không đọc”, “Những tình huống lời lẽ” và “Các cách hành xử cần theo”, mỗi phần gồm bốn chương, mỗi chương là một ví dụ rút từ một cuốn sách, bắt đầu từ Musil, đi qua Eco, Montaigne, Lodge, Balzac, cả một bộ phim có Bill Murray đóng (Groundhog Day). Tất cả đều là những tình huống vừa gây cười vừa gây lúng túng trong ý thức: Montaigne quên mất hết cả những cuốn sách mình từng đọc, quên đến cả tác phẩm của mình, không bao giờ nhận ra kể cả khi có người trích dẫn ngay trước mặt ông, nhân vật Baskerville của Umberto Eco trong Tên của bông hồng không cần biết đến nội dung quyển tập hai Thi học (Aristote) cũng có thể phá án, dù toàn nhờ các sai lầm liên tiếp trong suy luận, vân vân và vân vân.
Buồn cười nhất là chương “Đối mặt với một giáo sư” ở phần II, Bayard kể chuyện một nhà nhân học (nữ) người Mỹ cứ đinh ninh rằng nhân loại về cơ bản đều giống nhau ở các giá trị nền tảng, để chứng minh bà cầm vở kịch Hamlet sang châu Phi đọc cho một bộ lạc nhỏ tên là Tiv.
“Các vấn đề nảy sinh rất sớm, khi Laura Bohannan, đang nói tới phần mở đầu của vở kịch, tìm cách giải thích làm thế nào mà vào một đêm ba người đàn ông đang canh gác trước nhà một vị thủ lĩnh đột nhiên nhìn thấy vị thủ lĩnh đã khuất tiến lại gần. Môtip gây bất đồng đầu tiên, bởi với người Tiv, hình bóng hiện lên ấy nhất định không thể là vị thủ lĩnh đã mất được.
“Tại sao ông ấy không còn là thủ lĩnh của họ nữa?”
“Ông ấy chết rồi”, tôi giải thích. “Chính vì vậy mà họ bối rối và sợ hãi khi nhìn thấy ông ấy.”
“Không thể nào”, một trong các bô lão lên tiếng, đưa cái tẩu sang cho người bên cạnh đang ngắt lời ông: “Dĩ nhiên đó không phải là vị thủ lĩnh đã quá cố rồi. Đó là một dấu hiệu do một tên phù thủy gửi đến. Tiếp tục đi.”
[…]
Khi ấy Laura Bohannan nói tới mẹ của Hamlet, Gertrude, nhưng mọi chuyện không khá gì hơn. Trong khi ở các cách đọc vở kịch của phương Tây đã trở thành truyền thống việc người ta nhanh chóng đặt vấn đề về tốc độ Gertrude lấy chồng mới sau cái chết của chồng cũ mà không chờ đợi một khoảng thời gian thích hợp, thì về phần mình những người Tiv lại ngạc nhiên vì bà có thể đợi lâu đến vậy.
[…]
Nếu Laura Bohannan cảm thấy nhiều khó khăn khi giải thích cho những người Tiv về tình hình gia cảnh của Hamlet thì bà sẽ còn gặp khó khăn nhiều hơn nữa khi cố gắng làm họ hiểu vị trí vượt trội của những con ma trong vở kịch của Shakespeare và trong xã hội của bà:
Tôi đã quyết định bỏ qua đoạn độc thoại. Ngay cả khi ở đây người ta nghĩ rằng Claudius đã làm rất đúng khi cưới vợ góa của anh trai mình, thì vẫn còn lại môtip thuốc độc, và tôi biết rằng họ rất không tán đồng việc giết anh em trong nhà. Tôi tiếp tục với nhiều hy vọng hơn: “Đêm hôm ấy, Hamlet đứng gác cùng ba người đã nhìn thấy người cha quá cố của chàng. Vị thủ lĩnh đã khuất lại hiện ra, và mặc dù những người khác rất sợ, Hamlet đi theo người cha đã chết của mình, cách xa một quãng. Khi chỉ còn lại họ, người cha đã chết của Hamlet cất lời.”
“Các dấu hiệu không thể nói được!” Vị thủ lĩnh già rất trang trọng.
“Người cha đã chết của Hamlet không phải là một dấu hiệu. Họ có thể nhìn thấy một dấu hiệu, nhưng ông ấy không phải là một dấu hiệu.” Công chúng của tôi tỏ ra cũng rối trí giống như tôi khi nói. “Đó thực sự là người cha đã chết của Hamlet. Đó là cái mà chúng tôi gọi là một “con ma”.”
Thật là khó tin, những người Tiv lại không tin vào ma, cái rất quen thuộc với chúng ta nhưng lại không hề có vị trí trong văn hóa của họ.
[đến đây Bayard chuyển sang mỉa sinh viên của mình, rất đích đáng :)]
Ngay cả khi chưa từng bao giờ đọc một dòng Hamlet, những người Tiv vẫn có một số ý tưởng chính xác về vở kịch và như vậy là hoàn toàn có khả năng, giống như các sinh viên của tôi, những người chưa từng đọc văn bản mà tôi đang giảng, nhất là họ lại còn muốn bàn luận về nó và đưa ra ý kiến của mình.”
Cũng liên quan đến Hamlet, vài chương sau Bayard nhắc tới hai cuốn tiểu thuyết của David Lodge, nhất là Changing Places và trò chơi mang tên “Humiliation Game” (trò chơi tự làm nhục mình thông qua việc đọc sách). Tôi nhiệt liệt recommend các bác quyển Changing Places này, nhưng phải chuẩn bị tinh thần trước khi đọc, nó rất tinh quái và có khả năng gây hấn cho những tinh thần ngây thơ 🙂
+ Về Pierre Bayard tôi có một kỷ niệm rất không dễ chịu: không thể dễ chịu được khi mà một lần một đoạn trong cuốn sách nào đó của ông ấy được lấy ra làm đề thi bắt chúng tôi bình luận huhu. Cái text đó nói đến tính liên văn bản nhưng đẩy mọi chuyện đi đến cực đoan: nếu người khác chỉ nói chung chung về việc loại bỏ tính lịch sử trong nghiên cứu văn học theo hướng liên văn bản, thì Bayard còn chơi luôn một khái niệm quái đản tên là “plagiat en ancitipation” hay cái gì đó tương tự: nhà văn sống ở thời kỳ trước lại “đạo văn” nhà văn sống sau mình.
May mà viết lung tung gì đó cũng thoát hiểm 🙂
Nhị Linh 