Ở hình ảnh nam tước Cosimo xứ BóngRâm (rất bực là các báo đều tưởng viết sai nên sửa hết BóngRâm thành Bóng Râm, Gian ChùmThạchThảo thành Gian Chùm Thạch Thảo, con chó biệt danh GiỏiGiắn thành Giỏi Giắn… hình như có một tờ viết đúng nhưng không nhớ là tờ nào) túm lấy khinh khí cầu bay lên không trung ở phần kết Nam tước trên cây, tôi thấy ý muốn của Calvino: thử một lần cho cái chết bay lên trời. Không chui xuống đất, cái chết của Calvino về thực chất là không tồn tại, bị đẩy bay ra khỏi cuốn sách. Không có cái chết, tác phẩm văn chương mới có thể thực sự nhẹ, đồng thời tiếp nối được truyền thống lớn của viết lách: truyện cổ tích, kịch hài, rồi ngay cả Lucky Luke: thời kỳ đầu đối thủ của chàng lonesome cowboy chết như ngả rạ, nhưng phải sau khi chẳng có ai chết trong những trang sách ấy thì Lucky Luke, thời kỳ của Morris và Goscinny, mới trở thành một truyện tranh vĩ đại.
Cũng chỉ một cái kết như thế mới tương xứng với câu chuyện của Nam tước trên cây.
Viết, là chuẩn bị cho cái chết, cũng có thể, nhưng theo tôi đúng hơn thì Viết, là không chuẩn bị cho cái chết. Từ chối chuẩn bị, trong tinh thần của sự tận dụng cái vắng mặt.
Tôi nảy ra những ý nghĩ trên khi đọc bài báo của Nhã Thuyên, “Văn chương của sự nhẹ nhõm sâu xa”, đăng trên tờ Văn Nghệ Trẻ số 40, 4/10/2009. Bài viết được xếp vào phần diễn đàn về văn học thiếu nhi, trong đó chỉ ra một điều mà từ lâu tôi rất muốn tìm được sự xác nhận: “Nhiều người viết, bởi không quen tiếp nhận sách nước ngoài, rơi vào tình trạng không thể đọc sách dịch, nhiều người lại có thể dễ dàng bị cuốn theo”.
Một bài mới nữa của Nhã Thuyên mà tôi cũng thích là bài về Chinatown: “Trò chơi văn bản và những tương tác”. Nhưng, nhìn từ khía cạnh thuần túy lý thuyết thì có vẻ như là có nhầm lẫn ở đây: tuy Nhã Thuyên đưa ra các bệ đỡ lý thuyết khác hẳn nhưng tôi vẫn nghĩ ý Nhã Thuyên muốn nói đến hai hiện tượng: autofiction và mise en abyme.
Thứ nhất là autofiction mà nhiều người dịch thành “giả tự truyện” nhưng tôi nghĩ “tự hư cấu” thì chính xác hơn. Tự hư cấu về bản thân mình, dựa trên một số/nhiều yếu tố tiểu sử có thật, làm lạc lối, rối trí người đọc, gây ra những bất ổn về cảm nhận/nhận biết/đạo đức về sự thật.
Khi bài viết nói đến Bọn làm bạc giả của André Gide thì giá trị về lý thuyết của nó bị giảm đi rất nhiều: nhắc Bọn làm bạc giả trong đoạn bàn về tự thuật là không ổn: Bọn làm bạc giả không phải là dẫn chứng tốt cho tự thuật (mà có tí chút tự thuật nào trong đó đâu nhỉ). Cái “ranh giới thật giả” ở đây nằm ở vấn đề lý thuyết thứ hai: “mise en abyme”, mà từ trước đến nay tôi vẫn đề xuất dịch thành “truyện trong truyện”.
Tuy nhiên, “truyện trong truyện” này khác với việc trong một tiểu thuyết lại có một truyện ngắn chẳng hạn, trường hợp Les Sélections électives của Goethe (tên tiếng Đức là gì lại quên rồi, nhờ bạn Marcus một lần nữa vậy :), nôm na là các lực hút lực đẩy như trong vật lý hay hóa học của các yếu tố ở cùng một không gian). Mise en abyme là bởi vì trong Bọn làm bạc giả có nhân vật Édouard nhà văn đang viết một quyển Bọn làm bạc giả. Kỹ thuật này mượn từ hội họa, khi bức tranh vẽ một họa sĩ đang vẽ bức tranh (có thể tiếp tục mãi như vậy) thì đó là “mise en abyme”. Hiện tượng có truyện ở trong truyện nhưng không có yếu tố chủ thể sáng tạo và con đường sáng tạo (như ở quyển sách của Goethe) thì có thể gọi là “truyện nằm trong truyện” chẳng hạn.
Trong lý thuyết sau này, người ta ghi nhận André Gide là cha đẻ của “mise en abyme” – trước Bọn làm bạc giả đến 30 năm Gide đã viết thuật ngữ này vào sổ tay và thể hiện là mình say mê kiểu viết đó.
Chinatown có thể coi là tiểu thuyết sử dụng mise en abyme (hoặc ít nhất là mise en abyme ở một dạng gần đầy đủ), và cũng không phải quyển duy nhất: Khải huyền muộn của Nguyễn Việt Hà cũng là một ví dụ tốt cho kỹ thuật này.
+ Bài của bác Nguyễn Chí Hoan về Phía sau nghi can X.
Nhị Linh 