Ý kiến nữa

lần này thì đến Văn nghệ trẻ; thiếu mỗi Quân đội nhân dân nữa là đủ bộ :p

“Chỉ là điểm sách”…

Trong ý thức của các nhà phê bình văn học hiện nay của Việt Nam, tuy có rất nhiều điều mù mờ, không thống nhất (chẳng hạn như khi liên quan tới việc nhìn nhận lại một giai đoạn, đánh giá một văn nghiệp hay sự dùng dằng dính dáng tới chủ nghĩa hậu hiện đại) nhưng dường như có một sự phân biệt rất sắc nét: phê bình thì khác với điểm sách. Điều này ta đọc thấy một cách hiển ngôn từ nhà phê bình có thâm niên cao cho tới nhà phê bình mới góp mặt nhẹ nhàng trên văn đàn: họ đều dai dẳng phàn nàn rằng trên báo chí những bài liên quan đến văn học hiếm khi là bài phê bình mà “chỉ đạt trình độ bài điểm sách”.

Với tất cả sự có lý bề mặt của nó, lời khẳng định này lái sự chú tâm của chúng ta trở lại những vấn đề muôn thuở của khoa bình luận văn học, rằng cái gì có giá trị cái gì không, giờ đây lan sang cả địa hạt tưởng chừng nằm hẳn bên ngoài vòng phân định ấy. Và đẩy suy nghĩ đi xa hơn một chút, với toàn bộ sự sắc nét và rõ ràng của nó, ý kiến ấy lại đặt ra một số câu hỏi: về thực chất phê bình và điểm sách khác nhau như thế nào? “phê bình” (trong sự khác biệt có thể có với điểm sách, dĩ nhiên) có cao hơn điểm sách hay không? và trong thời điểm hiện nay, tại sao điểm sách lại có vẻ như đang lấn át phê bình (“phê bình chân chính”, như các nhà phê bình theo “phái” này sẵn sàng nói, cũng như “văn học chân chính” trong diễn ngôn của những nhà văn tự cho là mình thoát hoàn toàn khỏi văn chương “câu khách”, “rẻ tiền”).

Các vấn đề này không dễ giải quyết, nhất là trong tình trạng ngay các nhà phê bình đưa ra ý kiến trên đây không hề cho thấy “bài phê bình” đúng nghĩa là phải như thế nào. Theo quan sát của tôi, trong ý thức của những nhà phê bình ấy, mặc dù rất rành mạch ở bề ngoài, “bài phê bình văn học” đồng nghĩa với những bài tương đối dài, và không chú trọng đặc biệt vào một cuốn sách hay một tác phẩm cụ thể nào, có nghĩa những bài viết ấy được cho là bàn vào những vấn đề rộng hơn của văn học (và do đó, sâu sắc hơn, có tầm hơn).

Đây chính là điểm nhập nhằng nằm bên dưới vẻ sáng tỏ, vì nó nghiêng về định lượng hơn là định tính. Có lẽ không cần phải đưa ra những dẫn chứng cụ thể về các bài viết đọc sách, bám chặt vào một tác phẩm cụ thể đã soi rọi mạnh mẽ như thế nào vào những tầng nghĩa và cách vận hành phổ quát của văn chương, vì chúng quá nhiều, và đã hiển nhiên rằng đó chính là cách hữu hiệu nhất (nhưng cũng là khó nhất) cho sự đào sâu suy nghĩ. Khi phát biểu rằng “phê bình” cao hơn “điểm sách”, người ta đã vô tình bộc lộ điểm yếu về năng lực phân tích, bởi chỉ năng lực phân tích mới giúp một nhà phê bình hiểu và bình luận sâu về một tác phẩm hơn người đọc thông thường.

Cách phát ngôn ấy cũng thể hiện một sự lai ghép kỳ lạ giữa “phê bình” và “lý luận” (theo cách hiểu ở Việt Nam), và hé lộ một góc khuất trong tâm thức của nhà phê bình, những người muốn mình đưa ra được những “tổng kết”, “đánh giá” lớn lao, một diễn ngôn nổi bật mà Hoàng Ngọc Hiến là tấm gương lớn nhất và cũng gần nhất.

Sự thất bại tuyệt vời của không ít nhà phê bình trong việc đọc các tác phẩm cụ thể cho ta thấy rằng rất có thể kiểu nói “Chỉ là điểm sách…” chỉ là một chiến lược đơn giản nhằm rút khỏi một mảng “trận địa” mà một số người không đủ sức tham gia để mà giữ chặt lấy vài cứ điểm mang tính chất lai ghép “phê bình-lý luận” cũng lổn nhổn như vô số tác phẩm văn chương quá nương vào “chất liệu cuộc sống” hiện nay.

Chiến lược “lòng chảo Điện Biên Phủ” này, thật đáng buồn, càng làm rõ thêm sự tụt hậu của phê bình so với thời sự xuất bản sôi động của Việt Nam trong vòng dăm bảy năm trở lại đây.

hơ hơ này :)) (đồng chí viết bài này thấm nhuần Roland Barthes ở mức độ rất chi là cao hehe)