Séraphîta

Tôi tiếp tục ngồi đó, và tôi tiếp tục đọc Balzac cho đến hết buổi chiều.

vân vân và vân vân

Như mới nóigần đây,La Comédie humainecủa Balzac trước hết cần được hình dung như một vở kịch. Và trước hết, nó được chia thành các nhóm “étude”, có thể coi là tương đương với các “acte” (màn, trong kịch nghệ). Tổng cộng có ba nhóm “étude”: 1) phong hóa 2) triết học 3) phân tích.

Tuyệt đại đa số tác phẩm củaLa Comédie humainemà chúng ta biết ngày nay thuộc 1), tức là các étude liên quan tới phong hóa. Các étude “phân tích” chiếm một dung lượng rất không đáng kể, gần như có thể coi như là Balzac còn chưa kịp viết phần này. Nhưng 2) (các étude triết học) mặc dù không quá mức nổi tiếng, tuyệt đối không thể bỏ qua (tổng cộng có chừng hai mươi tác phẩm thuộc phần này, trên tổng số khoảng chín mươi tác phẩm vẫn hay được tính choLa Comédie humaine).

[phần “các étude phong hóa” lại chia tiếp thành 6 cụm “xen”, điều này sẽ nói rõ sau, ví dụ Ferragus thuộc “Scènes de la vie parisienne” còn Mặt bên kia của lịch sử hiện thời thuộc “Scènes de la vie politique”]

Séraphîtalà một trong những “étude” triết học, một trong nhữngkiệt tác tuyệt đốicủa bộLa Comédie humaine, nằm trong số vài tác phẩm mà nếu thiếu,La Comédie humainechắc chắn sẽ không giống như ta biết hiện nay, cũng không có ý nghĩa lớn lao như nó vẫn có.Séraphîtacho thấy chiều sâu thăm thẳm của tâm hồn Balzac, cũng cho thấy độ cao khó tưởng tượng của tinh thần Balzac (người ta cứ phân chia rất ngớ ngẩn, chứ Balzac, hay Amiel, chính là các triết gia lớn nhất của toàn bộ lịch sử).Séraphîtacũng cho thấy đầy đủ kích thước thần bí ở Balzac, trong mối liên hệ với Swedenborg, điều đã được nói quaở kia, cf. chú thích số 11.

Trong vòng gần hai thế kỷ qua,Séraphîtachạm đến sâu thẳm một số tâm hồn thuần khiết nhất từng tồn tại nơi cuộc sống của con người, trong số đó có Gaston Bachelard và Czesław Miłosz: rất nhiều người tìm được cảm hứng vô biên nhuốm không ít ân sủng khi đọcSéraphîta; trong cuốn sách thượng thặng của mình về không khí, bên cạnh Nietzsche, Bachelard đặt Balzac củaSéraphîtaở nơi cao nhất.

Séraphîtacũng là khi độc giả của Balzac thấy mình rời khỏicái cụ thểđể đi tớicái trừu tượng; độc giả củaLa Comédie humainecũng không còn ở nước Pháp, rời các phòng khách khu faubourg Saint-Germain hay các hiệu buôn, nhà ngân hàng Nucingen hay nhà ngân hàng Mongenod, để đến một vùng địa dư hoàn toàn khác: Bắc Âu. Hay, nói đúng hơn, nóitrong tinh thần Dante: ta rời một vòng tròn này để đến với một vòng tròn khác, chuyển từ tầng này lên một tầng khác; và cũng chính ởSéraphîta, Balzac thể hiện vị thế độc đáo của mình trong đối sánh với Dante: Balzac vừa học theo vừa kháng cự lạithế giới của Dante.

Séraphîtađược đề tặng cho Madame Hanska: trong đời William Blake, một người khác hiểu được tầm vóc của Swedenborg, có Catherine Butcher thì trong đời Balzac có Hanska [Suzuki, một tác giả rất nổi tiếng ở Việt Nam với bộThiền luận, từng viết một cuốn sách về Swedenborg, đặt tên là “Bụt phương Bắc”; thế nhưng, danh hiệu “Bụt phương Bắc” này đã xuất hiện ngay từSéraphîtacủa Balzac]

Trong lịch sử dịch và đọc Balzac ở Việt Nam (câu chuyện ấy không hề ngắn, cũng không quá mỏng), nếu từng có bao giờ ai dịch cuốn sách này, hoặc thực sự bình luận về nó, thì tôi đã dễ dàng thấy được, và công nhận ngay lập tức, là thực sự chúng ta có “balzacien”; nhưng, dĩ nhiên, rất tiếc, đã không hề có.

Séraphîta

Tặng bà Éveline de Hanska, nhũ danh nữ bá tước Rzewuska

Thưa bà, đây là tác phẩm mà bà đã yêu cầu tôi: tôi sung sướng khi đề tặng nó cho bà, vì nhờ thế tôi có thể trao cho bà chứng nhận về tình trìu mến đầy kính trọng mà bà đã cho phép tôi được thể hiện với bà. Nếu tôi bị buộc tội bất lực sau khi đã thử giật lấy từ những chiều sâu của sự thần bí cuốn sách này, cái cuốn sách ở bên dưới sự trong ngần ngôn ngữ đẹp đẽ của chúng ta, muốn có những thơ ca huy hoàng của phương Đông, thì lỗi là ở bà! Chẳng phải bà đã hạ lệnh cho tôi tiến hành cuộc tranh đấu này, thật giống cuộc tranh đấu của Jacob, khi bảo tôi rằng bức họa thiếu hoàn hảo nhất khuôn mặt này, mà bà đã mơ thấy, cũng như tôi từng mơ thấy ngay từ hồi tuổi nhỏ, đối với bà cũng sẽ vẫn là một cái gì đó? Vậy thì nó đây, một cái gì đó. Tại sao tác phẩm này lại chẳng thể nào chỉ tuyệt đối thuộc về những tinh thần cao quý ấy, những tinh thần cũng giống như bà, nhờ nỗi cô độc mà tách biệt với những bần tiện của cuộc đời? những tinh thần ấy hẳn sẽ in dấu lên đây cái nhịp du dương vẫn còn thiếu, và hẳn nó, dưới bàn tay một trong các nhà thơ của chúng ta, sẽ biến tác phẩm này thành ra bản sử thi vinh quang mà nước Pháp vẫn đang chờ đợi; nhưng những tinh thần ấy sẽ đón nhận nó từ tôi như một hàng lan can chạm trổ bởi một nghệ sĩ tràn đầy lòng tin, và trên đó các khách hành hương dựa người để suy tư về mục đích của con người, trong lúc ngắm nhìn dàn đồng ca của một ngôi nhà thờ đẹp.

Với đầy ngưỡng vọng, thưa bà, tôi là kẻ hầu cận tận tụy của bà,

DE BALZAC

Paris, 23 tháng Tám 1835